De overlevering over de rechter die zich inspant

إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ

De Profeet ﷺ zei: “Wanneer een rechter een oordeel velt en zich heeft ingespannen (idjtihaad), en het juist is, dan krijgt hij twee beloningen; en wanneer hij zich heeft ingespannen en het fout is, dan krijgt hij één beloning.” (Sahieh Muslim 1716, van ‘Amr ibn al-‘Aas)

Dit is de basis van de tolerantie in de zaken van idjtihaad: wie zich oprecht inspant om de waarheid te vinden en een fout maakt, wordt niet gestraft en niet beschuldigd, hij wordt weerlegd en krijgt zelfs een beloning voor zijn inspanning. De geleerden hebben hieraan toegevoegd: dit geldt zolang hij niet bewust ingaat tegen een duidelijke tekst of tegen de consensus.

Bron: Sahieh Muslim 1716

Voorbeeld: het verlaten van het gebed uit luiheid

Iemand die ontkent dat het gebed verplicht is, terwijl hij het wist, is bij consensus een ongelovige. Ibn ‘Abdoel-Barr: “De moslims zijn eensgezind dat wie de verplichting van het gebed ontkent een ongelovige is die gedood wordt als hij geen berouw toont; en zij verschilden over degene die de verplichting erkent maar haar uit luiheid niet verricht.”

Die laatste kwestie, tark as-salaah uit traagheid, is juist een beroemd meningsverschil tussen de geleerden: de Maalikieten en Sjafie’ieten zagen de verlater niet als ongelovige (hij wordt als moslim gewassen en begraven), de Hanbalieten zagen hem wel als ongelovige, en Ibn ‘Oethaymien koos: “Alleen de absolute verlater, die nooit bidt, verklaar ik ongelovig; wie soms bidt, niet.” Zie hier de werkwijze: de geleerden wegen de teksten, zij verschillen, en niemand van hen heeft de andere van ongeloof beschuldigd.

Bron: islamqa 194309: Ibn ‘Abdoel-Barr (al-Istidhkaar 2/149) en het meningsverschil over tark as-salaah

De geloofsleer wordt alleen uit de Koran en de sahieh-soennah opgebouwd

De geloofsleer (agiedah) rust op twee zaken: het Boek van Allah en de sahieh-soennah van Zijn Profeet ﷺ. De geleerden zijn hierin streng: een zwakke overlevering wordt niet als bewijs gebruikt, niet in de geloofsleer, en niet voor wat toegestaan of verboden is; daarvoor is een sahieh-keten nodig. En zij waarschuwen: in de lessen en preken wordt alleen gezegd wat bij de Profeet ﷺ bewezen is, want “in de duidelijke verzen en de sahieh-overleveringen is wat voldoende is” (de Lajnah).

Daarbij komt: de geloofsleer wordt niet gevormd uit de mening van een uitlegger (moeffassir). De uitlegger legt de tekst uit: hij vervangt de tekst niet. Wie een overlevering op tafel legt die ingaat tegen een duidelijk Koran-vers, legt dus geen fundament voor een leer: een zwakke overlevering kan een duidelijke tekst nooit tegenspreken. De Koran heeft de eerste plaats.

Bronnen: islamweb 135189: geen zwakke overlevering in geloofsleer en halal/haraam · Ibn Baaz, fatwa 19991: alleen sahieh in preek en onderwijs

De vers is duidelijk, de mening heeft geen fundament

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ

Allah zegt (18:50): “…zij knielden neer, behalve Iblies: hij behoorde tot de djinn en hij overtrad het bevel van zijn Heer.” De tekst is ondubbelzinnig: Iblies is géén engel, hij is van de djinn, en zijn opstand tegen het bevel van Allah past al helemaal niet bij een engel: de engelen zijn geschapen uit licht en ongehoorzamen hun Heer niet (66:6; sahieh Muslim 2996).

De bewering “Iblies was een engel” steunt op overleveringen waarvan geen enkele sahieh is, de ketens zijn zwak, verbroken of aangevallen, en de toeschrijvingen aan metgezellen zijn onbewezen. De enige sahieh-uitspraak van de salaf over deze kwestie (al-Hasan al-Basrie) bevestigt juist dat Iblies van de djinn is. Zie de volledige keten-analyse met de bewijsladder op onze pagina “Was Iblies ooit een engel?”.

Wie zijn deze tafsieer-schrijvers, en hebben zij het zelf gezegd?

Gevraagd is: hebben at-Tabari en al-Qoertoebie de engel-mening werkelijk als hun eigen keuze uitgesproken, of werd zij door de tafsier alleen maar doorgegeven? Het antwoord uit hun eigen boeken:

At-Tabari (overleden in 923): schrijver van het grote “Djaami’ al-Bayaan”, koos haar inderdaad in eigen woorden. Bij soerah al-Baqarah (2:34) zegt hij (“qaa’la Aboe Dja’far”): het uitzonderingsverband in het bevel aan de engelen, “behalve Iblies”, wijst erop dat Iblies onder hen was; en “djinn” betekent in de taal “het verborgene”, dus ook de engelen vallen daaronder. De tegenargumenten (Iblies is uit vuur, de engelen niet) noemt hij “bewijzen die de zwakte van hun eigenaars verraden”. Bij 18:50 zélf kiest hij niet opnieuw: hij verwijst terug naar al-Baqarah, “wij hebben dit eerder in ons boek behandeld”.

Al-Qoertoebie (overleden in 1273): schrijver van “al-Djaami’ li-Ahkaam al-Qor’aan”, schrijft bij 2:34 dat de engel-mening de mening was van “de meerderheid”: Ibn ‘Abbaas, Ibn Mas’oed, Ibn Djoeraydj, Ibn al-Moesayyab en Qataada, en noemt haar “het duidelijke van het vers”; hij vermeldt dat at-Tabari haar verkiest, en dat dit ook de keuze was van Aboe al-Hasan al-Ash’arie. Bij 18:50 verwijst ook hij terug naar al-Baqarah. Hij vermeldt in hetzelfde verband échter ook de tegenstemmen: Ibn Zayd en al-Hasan al-Basrie (“Iblies is de vader van de djinn, hij was geen engel”) en Sjahr ibn Hawshab (uit de djinn van de aarde die gevangen waren genomen), de tafsier zelf bevat dus beide kanten.

Ibn Kathier (overleden in 1373) schrijft over deze overleveringen: “in deze betekenis zijn veel athaar overgeleverd van de voorgangers, en het merendeel daarvan is isra’ieliyyaat die men slechts doorgeeft om naar te kijken; sommige daarvan is zeker verzonnen (maqtoe’ bi kidhbihi) omdat het strijdt met de waarheid die wij bezitten; in de Koran is voor alles wat daarnaast komt genoeg.” De enige sahieh-uitspraak die hij aanvaardt, is die van al-Hasan al-Basrie: “Iblies is nooit een moment een engel geweest, hij is de oorsprong van de djinn, zoals Adam de oorsprong van de mensen is.”

En hebben zij het werkelijk zélf geschreven? Ja: allen schreven hun tafsier in eigen leven, niemand heeft het na hen aangevuld. At-Tabari en al-Qoertoebie voltooiden hun boeken zelf (overleden in 923 resp. 1273). Ibn Kathier schreef ruim de helft al tijdens het leven van zijn leraar al-Mizzie (overleden in 1341), bij soerah al-Anbiyaa’ bidt hij voor diens lange leven, en zijn tijdgenoot al-Zayla’ie (overleden in 1360) citeerde de tafsier al vóór 1360. Het oudste, Mekkaanse handschrift draagt de voltooiingsdatum: vrijdag 10 djumaada al-aachira 759, vijftien jaar vóór zijn overlijden (overleden in 1373). De naam op dat handschrift, Mohammed ibn Ahmed ibn Mo’ammar al-Maqri’ al-Baghdaadie, is de overschrijver van de kopie, geen tweede auteur.

En wat was hun geloofsleer? At-Tabari was een groot-imaam van Ahl as-Soennah op de weg van de salaf. Zijn eigen geloofsboek “Sarih as-Soennah” zegt het: de eigenschappen van Allah gelden op hun uiterlijke betekenis, zonder verdraaien, zonder ontkennen, zonder vragen naar hoe. De Koran is het Woord van Allah, niet geschapen, en het geloof neemt toe en af. En tóch koos deze athari-imaam de engel-lezing bij 2:34: voor hem was het een taalkundige tafsier-kwestie, geen geloofsleer. Al- Qoertoebie was Maalikie in het recht en volgde in geloofszaken de Ash’arie-school, vooral in het uitleggen van de eigenschappen, waarin hij steunt op al-Djoewaynie, al-Asfaraayienie, ar-Raazie en Ibn ‘Atiyya. Door die bril noemde hij de engel-mening “het duidelijke van het vers”, en hij meldt zelf dat dit ook de keuze van Aboe al-Hasan al-Ash’arie was. Ibn Kathier ten slotte, student van Ibn Taymiyyah en op de weg van de salaf, aanvaardt van alle overleveringen alleen de sahieh-uitspraak van al-Hasan al-Basrie.

De conclusie: dit is een tafsieer-arbeid van grote imams, de ene athari, de andere ash’arie. Zij werden niet van ongeloof beschuldigd; geen van hen maakte er een geloofsleer van. Het beste bewijs is at-Tabari zelf: een imaam die de eigenschappen van Allah bevestigde koos tóch de engel-lezing, omdat hij haar las als taalkundige kwestie, niet als aqiedah. Hun excuus was dat zij 18:50 zó lazen dat het vers met hun mening kon bestaan. Maar een tafsieer-mening bouwt geen geloofsleer (zie het eerste kader): de aqiedah komt uit de teksten, en de teksten zijn duidelijk. Wie vandaag, met ál het bewijs erbij, Tabari’s lezing toch nadoet, volgt een weg waarvan de fundamenten zijn weggevallen: volhouden ná het bewijs is het vers naast zich neerleggen.

Bronnen: Koran 18:50 · Koran 66:6 en sahieh Muslim 2996 · at-Tabari, at-Tafsier 2:34, zijn eigen keuze · al-Qoertoebie, al-Djaami’ 2:34, de meerderheid en Tabari · Ibn Kathier, oudste handschrift 759, zelf voltooid (shamela) · at-Tabari, Sarih as-Soennah, zijn geloofsleer (shamela) · al-Qoertoebie en de Ash’arie-school in de eigenschappen (al-Moesjeyqih) · Naar: Was Iblies ooit een engel? (bewijsladder)

Wat is “noodzakelijk bekend uit de religie”?

Al-ma’loem min ad-dien bid-daroerah, de zaken die iedere moslim noodzakelijk weet: de verplichtingen die de Koran en de soennah met zekerheid hebben vastgesteld en waarover de hele oemmah het eens is. Voorbeelden:

• • dat Allah Eén is en dat Muhammad ﷺ Zijn boodschapper is,
• • dat de vijf dagelijkse gebeden verplicht zijn,
• • dat de zakaat, het vasten van de Ramadan en de hadj verplicht zijn,
• • dat zina, alcohol, woeker, het doden zonder recht en de afgoderij (shirk) verboden zijn,
• • dat het Paradijs en de Hel waar zijn, en de opstanding.

Over de details (de bijzonderheden van sommige bepalingen) kan wel verschil zijn, maar over het fundament niet. Ibn Taymiyyah: “Wie de verplichting ontkent van wat duidelijk en algemeen bekend is, zoals de vijf gebeden, het vasten van de Ramadan, de hadj, of het verbod op wat duidelijk en algemeen bekend is, zoals zina, alcohol en het gokspel, die is een ongelovige afvallige: hij wordt opgeroepen tot berouw en anders gedood.” (Majmoe’ al-Fataawaa 11/405)

Bron: islamqa 239023 (ma’loem min ad-dien bid-daroerah)

De uitspraak van Ibn Baaz over de ontkenner

مَنْ جَحَدَ مَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ مِنَ الْأُمُورِ الْمَعْلُومَةِ مِنَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ كَفَرَ إِجْمَاعًا

Ibn Baaz zei: “Wie ontkent wat Allah verplicht heeft van de zaken die noodzakelijk bekend zijn uit de religie, zoals de verplichting van het gebed, de zakaat en het vasten, ook al verricht hij ze wél, die is bij consensus een ongelovige en behoort tot de afgodendienaren, moge Allah ons beschermen. En evenzo wie ontkent wat Allah verboden heeft met duidelijke, categorische bewijzen, zoals zina, alcohol of het ongehoorzaam zijn aan de ouders, die is bij consensus een ongelovige.”

Bron: Ibn Baaz (in navolging van Ibn Kathier, Tafsier)