De bewering die rondgaat: “Iblies (de duivel) was oorspronkelijk een engel”: soms mét details: hij heette vroeger “Cazaziel”, hij was de belangrijkste engel, hij bewaakte de schatten van het Paradijs, en pas na zijn weigering te buigen voor Adam werd hij een gevallen engel of “een duivel”.

Wie dit beweert, zegt er vaak bij: “de metgezellen geloofden het ook”: daarmee wil men zeggen: het is geen dwaalleer, het is de weg van de salaf. Die twee beweringen moeten wij één voor één toetsen: aan de Koran, aan de sahieh-soennah, én aan de ketens (isnaad) van de uitspraken die aan de salaf worden toegeschreven.

Een toeschrijving (“Ibn ‘Abbaas zei…”) is pas bewijs als de overleveraars tussen hem en het boek streng worden getoetst: betrouwbaarheid, geheugen, verwarring, het verhullen van een zwakke tussenpersoon (tadlies), en of zij de metgezel werkelijk hebben gehoord. Hieronder het onderzoek per overleveraar in álle ketens van de engel-mening:

Ter aanvulling: Qataada’s eigen geverifieerde uitspraken (nageslacht dat zich voortplant zoals Bani Adam) wijzen juist naar de djinn, dat al-Qoertoebie hem bij de engel-mening plaatste, heeft geen deugdelijke keten.

Bronnen: at-Tabari, Tafsier 15/286–287 (alle ketens) · Tahdhiib at-Tahdhiib 3/430 (Qataada, Ibn al-Madie-nie) · Ibn Kathier, al-Bidaayah 1/115 (groeps-attributie Ibn Mas’oed e.a.) · ad-Doerr al-Manthoer, 18:50 (alle vroege rijwajaan op een rij) · islamink: keten-onderzoek per variante

Ter vergelijking: de uitspraak van al-Hasan al-Basrie (tegen de engel-status) is wél sahieh overgeleverd, zie ①.

1. 1De uitspraak van de Koran: “hij was van de djinn” (18:50). Ash-Shanqietie toonde aan dat de fā’ in “fa-fasaq” (en hij overtrad) oorzaak aangeeft, zoals “hij stal, dus zijn hand werd afgehakt”. De reden dat Iblies kon overtreden is juist dat hij van de djinn was; dat is precies het verschil met de engelen.
2. 2Het scheppingsmateriaal: engelen uit licht (Muslim 2996); Iblies: “U heeft mij uit vuur geschapen” (7:12; 38:76). Ibn Hazm: licht is geen vuur, wie “uit vuur” is, is geen engel. De bewering dat hij “een stam van de engelen uit vuur” was, is precies de zwakke overlevering die wij hierboven hebben afgewezen.
3. 3De onfeilbaarheid van de engelen: zij weerstaan Allah niet (66:6; 21:27) en zij kunnen geen kufr begaan. Iblies beging kufr, “hij weigerde en was hoogmoedig en behoorde tot de ongelovigen” (2:34). Hoe kan een wezen dat géén kufr kan begaan, kufr hebben begaan? (Al-Albaanie gebruikte precies dit als doorslag.)
4. 4Nageslacht: “En nemen jullie hem en zijn nageslacht als beschermers?” (18:50), de djinn hebben nageslacht, de engelen niet (Ibn Hazm).
5. 5De uitzondering verklaard: hij was niet van hen, maar leefde en aanbad met hen, daarom viel het bevel hem aan (Ibn Kathier; ash-Shanqietie: “zoals een bondgenoot met de naam van de stam wordt genoemd”).

Bronnen: Ibn Baaz, fatwa over het meningsverschil · al-Fawzaan: “dit is een zwakke mening” · Lajnah ad-Daa’ima

Soms wordt gevraagd: moeten wij degene die zegt “Iblies was een engel” niet ongelovig verklaren (takfier)? Dit is een zéér ernstige zaak, en de openbaring en de werkwijze van de geleerden geven hier een antwoord in twee delen: ja en nee.

De ja geldt voor de daad van tekst-ontkenning. Wie ná het duidelijke bewijs zegt: “het vers betekent niet wat er staat”, “Allah zegt dat niet”, die verwerpt de tekst van de Koran zelf. Over die daad zijn de geleerden hard: zij is kufr bij consensus (Ibn Baaz). Dat is punt 5 en 6 hieronder.

De nee geldt voor de persoon die een uitleg volgt. Wie een overgeleverde uitleg volgt, ook al is die zwak, zoals de mening dat Iblies een engel was, weerlegt men met bewijs, maar beschuldigt men niet. Het oordeel over de persoon ligt bij de geleerden, ná de oproep en met de voorwaarden. Dat is punt 1-4 en 7 hieronder.

1. 1Het was een bekend meningsverschil (khilaaf) in de tafsier. Al-Qoertoebie schreef het standpunt toe aan Ibn ‘Abbaas, Ibn Mas’oed en anderen, en meldde dat at-Tabari het zelf koos. Niemand van de geleerden, vroeger of later, heeft van deze imams gezegd dat zij ongelovig waren. Wie vandaag takfier doet op deze mening, doet dus iets wat de salaf nooit hebben gedaan. En dit is precies de generatie van wie de Profeet ﷺ getuigde: “De beste mensen zijn mijn generatie, dan degenen die hen volgen, dan degenen die hen volgen.” (al-Boekhaarie 3651), hun overlevering van 18:50 en hun begrip ervan is de maatstaf, niet onze eigen toevoegingen.
2. 2De late geleerden noemden het een fout, geen kufr. Al-Fawzaan: “een zwakke mening”. Al-Albaanie: “waarvan de keten niet sahieh is”. De Lajnah: weerlegd met de Koran. Niemand sprak het woord ongeloof uit. Zij weerlegden met bewijs, zoals het hoort.
3. 3Takfier heeft voorwaarden. De geleerden van de soennah leggen uit: iemand wordt pas ongelovig verklaard als het bewijs is gevestigd en de voorwaarden zijn vervuld en de belemmeringen zijn weggevallen. Wie een vers verkeerd uitlegt op basis van zwakke overleveringen, en zeker wie een bestaande, door geleerden besproken mening volgt, is een moejtahid die een fout maakt: zijn fout wordt weerlegd, hij wordt niet beschuldigd.
4. 4De waarschuwing van de Profeet ﷺ: “Wie tegen zijn broeder zegt: ‘O ongelovige’, dan keert dat [oordeel] terug op een van beiden.” (al-Boekhaarie 6103 en Muslim 60, zie ook onze hoofdpagina over kufr). Het lichtzinnig uitspreken van ongeloof is dus zelf een levensgevaarlijke daad.
5. 5De grens: wie de tekst zelf ontkent. Bovenstaande geldt voor wie een overgeleverde uitleg volgt: ook al is die uitleg zwak. Wie daarentegen ronduit zegt: “de duivel was geen djinn”, “het vers betekent niet wat er staat”, “Allah zegt dat niet”, die verwerpt niet een uitleg, maar de tekst van de Koran zelf. Daarover is de stelregel van de geleerden hard; Ibn Baaz verwoordde haar zo: أما الآيات فلا شك أن من أنكرها فهو كافر، من أنكر القرآن أو بعض القرآن فهو كافر بإجماع المسلمين؛ لأنه مقطوع بأنه كلام الله, “Wat de verzen betreft: zonder twijfel is wie ze ontkent ongelovig. Wie de Koran ontkent, of een deel ervan, is ongelovig bij consensus van de moslims, omdat het met zekerheid vaststaat dat het het Woord van Allah is.” En Ibn Kathier bepaalde dezelfde grens in zijn tafsier: “wie een letter van het Boek van Allah ontkent, terwijl hij weet dat het vaststaat, is kaffir bij consensus”, en wie één vers ontkent, heeft de hele Koran ontkend. Eén vers wegzetten is dus het geheel wegzetten.

   Ook wie eerst een tafsier volgde. Wie een overgeleverde uitleg volgde, is vrij van takfier, zolang de zaak een uitleg is. Maar wanneer hem duidelijk is gemaakt dat die tafsier strijdt met de koran-verzen, en hij zegt dan toch: “ik blijf geloven dat de duivel een engel was”, dan volgt hij geen uitleg meer, maar zijn eigen mening boven de verzen van Allah. Dat is kufr én shirk: kufr, omdat hij daarmee een koran-vers ontkent; en shirk, omdat hij zegt beter te weten dan Allah, hij neemt de plaats van Allah in als beoordelaar, volgt zijn begeerte in plaats van de openbaring en is hoogmoedig. Allah noemde deze hoogmoed bij Iblis Zelf kufr: أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ “hij weigerde en was hoogmoedig en behoorde tot de ongelovigen” (2:34). De Profeet ﷺ waarschuwde juist tegen deze drie: “Wie niet oordeelt met wat Allah heeft neergezonden: zij zijn de ongelovigen” (al-Maa’idah 5:44, met de uitleg van Ibn ‘Abbaas) en tegen het volgen van de begeerte (al-Qasas 28:50) en tegen de hoogmoed (Muslim 91).

6. 6Waarom is dit kufr? Het raakt meerdere vlakken. Wie zegt: “de duivel was een engel”, zegt daarmee niet één ding, maar meerdere, en elk van die dingen strijdt met de tekst van de Koran.
   • 1. Het spreekt over Djibriel en de openbaring. Als een engel een vrije wil had en ongehoorzaam kon worden, dan kon Djibriel, de engel van de openbaring, dat ook: ongehoorzaam tijdens het neerzenden van de Koran. Daarmee wordt gezegd dat de openbaring niet betrouwbaar is aangekomen. Maar Allah noemt deze engel de trouwe Geest die de Koran op het hart neerzond: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ (26:193-194), en zegt: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (15:9), “Wij hebben de Vermaning neergezonden en Wij zullen haar zeker bewaren.”
   • 2. Het verwart twee verschillende schepsels. De engel is uit licht geschapen en de djinn uit vuur (Muslim 2996), twee schepsels, ieder met zijn eigen schepping. De duivel is van de djinn (18:50), geen gevallen engel. Wie zegt dat een engel in een duivel veranderde, of dat de duivel macht had over de engelen, zegt dat het ene schepsel in het andere omsloeg, en ontkent zo wat Allah over Zijn schepping heeft meegedeeld.
   • 3. Het tast de imaan-zuil aan. Geloof in de engelen is een van de zes zuilen van het geloof: آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ (2:285), “de Boodschapper en de gelovigen geloven in Allah, Zijn engelen, Zijn Boeken en Zijn boodschappers.” Wie gelooft dat een engel in een duivel kon veranderen, of dat de duivel macht had over de engelen, gelooft niet in de engelen zoals Allah ons dat leerde, het fundament van de imaan wordt zo ontkend.
   • 4. Daarom: geen moslim meer. De engelen gehoorzamen Allah alleen en niemand anders dan Hem: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (66:6), “zij zijn Allah niet ongehoorzaam in wat Hij hun beveelt, en zij doen wat hun bevolen wordt.” Wie de verzen ontkent die dit zeggen, verwerpt de tekst van de Koran zelf. Die daad is bij consensus van de geleerden kufr (Ibn Baaz), en wie haar begaat, treedt uit het geloof. Het oordeel over de persoon blijft zoals hierna bij de geleerden, ná de oproep, maar de daad is benoemd.
7. 7Toch geen vrijbrief voor leken, de persoon blijft bij de geleerden. Het oordeel over de daad is de stelregel; het oordeel over de persoon is een tweede stap. De Lajnah ad-Daa’ima: “Het takfir over een bepaald persoon is, wanneer hij een als noodzakelijk bekende zaak van de religie ontkent, nádat de mededeling hem bereikte, verplicht; hij wordt aangespoord; bekeert hij zich niet, dan is het de plicht van de gezagdrager (wali al-amr) hem vanwege zijn ongeloof terecht te stellen.” En wie onwetend is, wordt niet gekwalificeerd vóórdat het bewijs tegen hem is gevestigd (islamweb: “als de ontkenner onwetend is, wordt hij pas ongelovig verklaard nadat het bewijs tegen hem is gevestigd”). Al-Albaanie stelde dezelfde regel: “wie iets ontkent dat in de religie vaststaat is kaffir: wanneer hij wist dat het van de religie is en het daarna ontkende; wie het ontkent zonder te weten dat de Profeet ﷺ ermee kwam, wordt pas gekwalificeerd nádat het bewijs tegen hem is gevestigd” (Mawsoe‘ah al-‘Aqiedah). Daarom: de daad hard benoemen, de persoon voorzichtig, de geleerden roepen eerst op en onderwijzen, en bepalen dan pas het oordeel.

Bronnen: Sahieh al-Boekhaarie 6103 · Sahieh al-Boekhaarie 3651, de drie beste generaties (Khair al-Quroon) · Koran 18:50 - 66:6 - 2:34 · Ibn Baaz, fatwa 1809 (vers ontkennen = kufr bij consensus) · Lajnah ad-Daa’ima: takfir van de persoon, oproep en voorwaarden (Fataawa, deel 2, blz. 140) · Ibn Kathier, tafsier (via islamway 33496): ontkenning van een letter van de Koran = kufr bij consensus · Al-Albaanie, Mawsoe‘ah al-‘Aqiedah: wanneer de ontkenner van het vastgestelde kaffir is · islamweb 280663: onwetende pas nadat het bewijs is gevestigd