الشَّيْطَانُ فِي السُّنَّةِ وَالْأَثَرِ
Wat zeggen de hadieth en de athaar over de duivel?
Alles op een rij: de Koran, de 8 sahieh-hadiths over zijn daden, de zwakke overleveringen, en elke athaar over zijn oorsprong, met bron en beoordeling.
الشَّيْطَانُ فِي السُّنَّةِ وَالْأَثَرِ
De duivel in de hadieth en de athaar
Wat doet de shaytaan, en wat is hij? Elk bewijs met zijn keten en het oordeel van de geleerden.
1 · Wat de Koran zegt over de duivel
De Koran is de eerste bron. Vijf kernpunten die de basis leggen voor alles wat volgt:
- 1
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ
Hij is van de djinn. “En toen Wij tegen de engelen zeiden: buig neer voor Adam, en zij bogen neer, behalve Iblies; hij was van de djinn en overtrad het bevel van zijn Heer” (Koran 18:50). Dit vers is het fundament: het zegt dat hij niet van de engelen was. - 2
قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
Geschapen uit vuur. “Ik ben beter dan hij; U heeft mij uit vuur geschapen en hem uit klei” (7:12; 38:76). De engelen zijn geschapen uit licht (Muslim 2996), hij uit vuur. - 3
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ
Hij weigerde uit hoogmoed. “Hij weigerde en was hoogmoedig en behoorde tot de ongelovigen” (2:34). Zijn zonde was kufr door hoogmoed. - 4
أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ
Hij heeft nageslacht. “Nemen jullie hem en zijn nageslacht als beschermers?” (18:50). De djinn hebben nageslacht, de engelen niet. - 5
إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا
Hij is jullie verklaarde vijand. “Voorwaar, de shaytaan is voor jullie een vijand; neem hem dus als vijand” (35:6).
Uitleg: de Koran noemt Iblies nooit “engel”. Het enige vers dat over hem te midden van de engelen spreekt, zegt juist dat hij van de djinn was.
2 · De 8 sahieh-hadiths over zijn daden
Van de Profeet ﷺ zijn acht thema's over de duivel sahieh overgeleverd. Let op het patroon: ze gaan allemaal over wat hij doet, niet over wat hij is.
Hij stroomt door de aderen
“Voorwaar, de shaytaan stroomt door de aderen van de mensenzoon zoals het bloed stroomt.”
Bronnen: Sahieh al-Boekhaarie 6219sahieh · Ibn Maadjah 1779sahieh
Zijn troepen
“De shaytaan stuurt zijn troepen uit om de mensen te verleiden. Degene die bij hem het hoogst in rang is, is degene die de grootste verleiding (fitnah) veroorzaakt.”
Bron: Sahieh Muslim 2813sahieh
Hij vlucht bij de adhaan
“Wanneer de oproep tot het gebed wordt gedaan, keert de shaytaan zich vluchtend af… en komt terug om tussen de mens en zijn hart te fluisteren: ‘denk aan dit, denk aan dat’, zodat de man niet meer weet hoeveel hij gebeden heeft.”
Bronnen: Sahieh Muslim 389sahieh · Sahieh al-Boekhaarie 608sahieh
De drie knopen tijdens de slaap
“De shaytaan legt drie knopen op de achterkant van het hoofd van een van jullie wanneer hij slaapt. Bij elke knoop zegt hij: ‘de nacht is lang, blijf slapen.’ Wie wakker wordt en Allah gedenkt één knoop raakt los; wie zich reinigt, een tweede; wie bidt, de derde.”
Bronnen: Sahieh al-Boekhaarie 1142sahieh · Sahieh Muslim 776sahieh
Het fluisteren: “wie schiep jouw Heer?”
“De shaytaan komt bij een van jullie en zegt: wie heeft dit en dat geschapen?, totdat hij zegt: wie heeft jouw Heer geschapen? Wanneer hij zover komt, zoek dan toevlucht bij Allah en stop.”
Bronnen: Sahieh Muslim 134sahieh · Sahieh al-Boekhaarie 3276sahieh
Bescherming bij het huwelijksleven
“Zeg: ‘In de naam van Allah, o Allah, houd de shaytaan ver van ons en ver van wat U ons schenkt’, dan zal de shaytaan dat kind nooit schaden.”
Bronnen: Sahieh al-Boekhaarie 3271sahieh · Sahieh al-Boekhaarie 3283sahieh
Slechte dromen
“De goede droom is van Allah en de slechte droom is van de shaytaan. Wie een droom ziet die hij verafschuwt, moet drie keer naar links spugen, toevlucht zoeken bij Allah tegen het kwaad ervan en zich omdraaien naar de andere zijde.” En: de shaytaan kan niet in de gedaante van de Profeet verschijnen.
Bron: Sahieh al-Boekhaarie 6995sahieh
De aanraking bij de geboorte
“Elk kind van Adam wordt door de shaytaan aangeraakt bij zijn geboorte, zodat het begint te schreeuwen, behalve Maryam en haar zoon [‘Iesaa].”
Bronnen: Sahieh al-Boekhaarie 4548sahieh · Sahieh al-Boekhaarie 3431sahieh
3 · Zwakke overleveringen die je soms tegenkomt
Rond de duivel bestaan veel “mooie citaten” en details die geen betrouwbare keten hebben. De geleerden hebben ze afgekeurd, en daarom gebruiken wij ze niet voor geloofsuitspraken. Hieronder elke overlevering met de Arabische tekst, de vertaling, de bron en het oordeel van de geleerden.
① Naam “Azraa’iel” voor de doodengel
De Koran spreekt over “de engel des doods” (Koran 32:11) en “Onze gezanten” (Koran 6:61). De naam Azraa’iel komt nergens in een authentieke overlevering voor. De ketens waarin hij wél staat, zijn afgekeurd: Ibn Hadjar noemde één keten “onderbroken (moe’dhal)” en Ibn ‘Asaakir beoordeelde een andere als “zeer verwerpelijk (moenkar bi-marrah)”.
۞ قُلْ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلْمَوْتِ ٱلَّذِى وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ
وَهُوَ ٱلْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِۦ ۖ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ
Bronnen: Koran 32:11 & 6:61 · Ibn Hadjar, Fath al-Baarie (oordeel over de keten)
Oordeel: ZWAK. Ibn Hadjar verklaarde één keten “onderbroken (moe’dhal)” de naam komt niet via een ononderbroken keten van de Profeet ﷺ. Ibn ‘Asaakir verklaarde een andere keten “zeer verwerpelijk (moenkar bi-marrah)” er zit een onbetrouwbare overleveraar in. Twee onafhankelijke geleerden, twee gebreken: een onderbreking en een verwerpelijke schakel.
② “Iblies plaatst zijn troon op het water”
إِنَّ إِبْلِيسَ يَضَعُ عَرْشَهُ عَلَى الْمَاءِ
“Voorwaar, Iblies plaatst zijn troon op het water.” Deze woorden horen bij de sahieh-hadieth over zijn troepen (Muslim 2813). De details die daaraan in sommige boeken worden toegevoegd (specifieke aantallen troepen, namen) staan alleen in zwakke ketens en worden door de geleerden niet gebruikt. De kern, dat hij zijn troepen uitzendt, is sahieh.
Bron: Sahieh Muslim 2813sahieh
Oordeel: de kern is SAHIEH, de toevoegingen zijn ZWAK. De woorden “hij plaatst zijn troon op het water” staan in Sahieh Muslim (overgeleverd door Djaabir), die hadieth is sahieh bij consensus. De details die in sommige boeken worden toegevoegd (aantallen troepen, namen van de troepen) komen uit andere ketens die de geleerden hebben verworpen: al-Albaanie en anderen wezen die toevoegingen af omdat zij via zwakke overleveraars lopen.
③ Namen “Moenkar wa Nakier” voor de graf-engelen
Het verhoor in het graf is waar (Bukhari 1338). De namen “Moenkar en Nakier” en de bijbehorende detailbeschrijvingen komen echter alleen voor in overleveringen die de geleerden hebben afgekeurd. Ibn al-Djawzie nam een variant op in zijn boek over vervalste overleveringen en verklaarde: “staat niet vast (laa yathboet)”.
Bronnen: Sahieh al-Boekhaarie 1338 (graf-hadieth zonder namen)sahieh · Ibn al-Djawzie, al-Mawdoe’aat
Oordeel: de namen zijn ZWAK, het verhoor zelf is SAHIEH. Ibn al-Djawzie verklaarde de variant met de namen “staat niet vast (laa yathboet)” en nam hem op in zijn boek over vervalste overleveringen (al-Mawdoe’aat) omdat de keten via een zwakke overleveraar loopt. De kern zonder namen is echter sahieh (Bukhari 1338): dat twee engelen de overledene ondervragen. De namen zijn dus een toevoeging die niet bewezen is.
④ “Zwart met blauwe ogen” (graf-engelen)
De beschrijving van de graf-engelen als “zwart met blauwe ogen” is een verzinsel. Al-‘Oeqaylie nam het op in zijn boek over zwakke overleveraars en verklaarde het “baatil” (verzinsel). Al-Albaanie beoordeelde de langere versie eveneens als “da’ief” (Dha’ief at-Targhieb).
Bronnen: al-‘Oeqaylie, ad-Du‘afaa’ · al-Albaanie, Dha’ief at-Targhieb
Oordeel: ZWAK / VERZINSEL. al-‘Oeqaylie verklaarde de overlevering met “zwart met blauwe ogen” als “baatil” (verzinsel) en nam hem op in zijn boek over zwakke overleveraars (ad-Du‘afaa’) de keten bevat een aangevallen overleveraar. Al-Albaanie beoordeelde de langere versie als “da’ief” (Dha’ief at-Targhieb) om dezelfde reden. Twee geleerden, hetzelfde gebrek: een onbetrouwbare schakel.
⑤ De twee influisteringen (Tirmidhie 2988)
إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً
“Voorwaar, de shaytaan heeft een influistering bij de mensenzoon en de engel heeft een influistering. De influistering van de shaytaan is: dreigen met het kwaad en de waarheid ontkennen. De influistering van de engel is: het goede beloven en de waarheid geloven.” Overgeleverd door Ibn Mas‘oed. Tirmidhie noemde haar “hasan gharieb”, maar Darussalam beoordeelde haar als da‘ief: de overleveraar ‘Ataa’ ibn as-Saa’ib leed op latere leeftijd aan geheugenverlies (ikhtilaat), en deze overlevering is via hem overgeleverd ná dat geheugenverlies.
Bron: Tirmidhie 2988da‘ief
Oordeel: ZWAK (da’ief), met een hasan-beoordeling ernaast. Tirmidhie zelf noemde haar “hasan gharieb” (goed, maar vreemd, omdat hij haar slechts van één overleveraar kent). Darussalam en al-Albaanie beoordeelden haar echter als da’ief: de overleveraar ‘Ataa’ ibn as-Saa’ib had op latere leeftijd geheugenverlies (ikhtilaat), en deze overlevering bereikte ons via hem ná dat geheugenverlies. Daarom staat de inhoud wel bekend, maar wordt zij niet als hard bewijs gebruikt.
⑥ Bayt al-Ma‘moer-variant (Roeh ibn Djaraah)
De sahieh-versie van de Bayt al-Ma‘moer-overlevering zegt dat er dagelijks 70.000 engelen binnengaan die nooit meer terugkeren (Muslim 162). Daarnaast bestaat een zwakke variant via de overleveraar Roeh ibn Djaraah. Ibn Kathier noemde die variant “zeer vreemd” en adh-Dhahabie wees de overleveraars aan als onbetrouwbaar. Daarom gebruiken wij alleen de sahieh-versie.
Bronnen: Sahieh Muslim 162sahieh · Ibn Kathier, al-Bidaayah (oordeel over Roeh ibn Djaraah)
Oordeel: SAHIEH (kern), ZWAK (variant). De versie van Muslim 162 (70.000 engelen) is sahieh bij consensus, overgeleverd in Sahieh Muslim. De variant via Roeh ibn Djaraah is da’ief: Ibn Kathier noemde haar “zeer vreemd” en adh-Dhahabie wees Roeh ibn Djaraah aan als onbetrouwbaar. De overlevering is niet helemaal verzonnen, maar de zwakke keten maakt haar ongeschikt voor onafhankelijk gebruik.
De les: een detail (naam, uiterlijk, getal) is pas bewijs als de keten betrouwbaar is. Zonder isnaad is het geen bewijs.
4 · De athaar: uitspraken van de salaf over zijn oorsprong
Van de metgezellen en de tabi’ien zijn overleveringen (athaar) bewaard over de herkomst van Iblies. Hier alles op een rij, met de keten en het oordeel van de geleerden.
① al-Hasan al-Basrie (tabi’ie): “Nooit, zelfs geen oogwenk”
مَا كَانَ إِبْلِيسُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ طَرْفَةَ عَيْنٍ قَطُّ، وَإِنَّهُ لَأَصْلُ الْجِنِّ، كَمَا أَنَّ آدَمَ أَصْلُ الْإِنْسِ
“Iblies is nooit een engel geweest, zelfs geen oogwenk. Hij is de stamvader van de djinn, zoals Adam de stamvader van de mensen is.”
Bronnen: Ibn Djarir at-Tabari, Tafsier, zie Lajnah ad-Daa’ima · al-Albaanie, Silsila adh-Dha’iefa 2/311-312
Oordeel: SAHIEH, en het is tégen de bewering.
② Ibn ‘Abbaas 1: “stam van de engelen die men djinn noemde”, al-Haarith
“Iblies was van een stam van de engelen, die men ‘djinn’ noemde; zij waren geschapen uit het vuur van de samum… Zijn naam was al-Haarith, en hij was een van de bewaarders van het Paradijs.”
Gebreken: Bishr ibn ‘Oemaarah is zwak (ad-Daaraqutnie: metrûk) + adh-Dhahhaak heeft Ibn ‘Abbaas nooit gehoord (keten gebroken, moenqati’).
Bronnen: at-Tabari, Tafsier 1/536 en 15/286 · Ibn Abie Haatim, al-Maraasiel 94
Oordeel: ZWAK + GEBROKEN. Ibn Kathier: “gharieb”.
③ Ibn ‘Abbaas 2: “Cazaziel, de ijverigste engel”
“Iblies was, vóór hij de zonde beging, een van de engelen; zijn naam was Cazaziel. Hij behoorde tot de bewoners van de aarde en was de ijverigste van de engelen… hij was van een stam die men ‘djinn’ noemde.”
Gebreken: Khallād ibn ‘Ataa’ is verwerpelijk (al-Boekhaarie: moenkar al-hadieth) + Ibn Ishaaq (tadlies) + Ibn Hoemayd (zwak).
Bron: at-Tabari, Tafsier 15/286
Oordeel: ZEER ZWAK. al-Albaanie: “waarvan de keten niet sahieh is”.
④ Ibn ‘Abbaas 3 en ‘Ikrimah: “meest eervolle engel” “vier vleugels”
Varianten als “meest eervolle engel” “vier vleugels” “schatbewaarder van de tuinen” en via ‘Ikrimah: “Iblies was van de engelen; toen hij ongehoorzaam was, maakte Allah hem een vervloekte satan.”
Gebreken: Simāk ibn Harb (geheugen achteruit) + Shoebayb ibn Bishr (zwak). Geen enkele variant houdt stand.
Bron: Aboe ash-Shaykh, al-’Adhamah 5/1682 en al-Anbaarie, al-Adhdaad
Oordeel: ALLE varianten ZWAK.
⑤ Ibn Mas’oed / groep metgezellen: de lange versie
“Toen Allah klaar was met de schepping, plaatste Hij Iblies over het koninkrijk van de onderste hemel; hij was van een stam van de engelen die men ‘djinn’ noemde, omdat zij de bewaarders van het Paradijs waren… Toen die hoogmoed in zijn ziel viel, zei Allah tegen de engelen: ‘Ik ga op de aarde een opvolger plaatsen’…”
Overgeleverd via “mensen van de metgezellen” zonder specifieke isnaad.
Bron: at-Tabari, Tafsier 607
Oordeel: ISRA’IELIYYAAT + MOGELIJK INLAS. Ibn Kathier (Tafsier 1/109): “er zitten veel Israëlitische verhalen in; misschien is een deel ingevoegd.”
⑥ Toeschrijvingen zonder keten
Al-Qoertoebie schreef: “Dat hij van de engelen is, is het standpunt van de meerderheid: Ibn ‘Abbaas, Ibn Mas’oed, Ibn Djoeraydj, Ibn al-Moesayyab, Qataada en anderen.” Ibn Kathier vermeldde soortgelijke toeschrijvingen aan Ibn Mas’oed, Ibn ‘Abbaas en een groep metgezellen.
Dit zijn verzamelnotities in de tafsier-werken, zonder deugdelijke ketens. De inhoud is Israëlitisch van oorsprong.
Bron: al-Qoertoebie en Ibn Kathier Geciteerd in islamqa 22232
Oordeel: GEEN BEWIJS. ash-Shanqietie: “isra’ieliyyaat waarop niets is op te bouwen.”
5 · De conclusie: de telling
| Categorie | Aantal | Betekenis |
|---|---|---|
| Sahieh-hadiths (zijn daden) | 8 | wat hij doet |
| Sahieh-athar (zijn oorsprong) | 1 | tégen de engel-status (al-Hasan) |
| Zwakke athaar (vóór engel-status) | 4 | onbruikbaar als bewijs |
| Isra’ieliyyaat / zonder keten | 2 | geen bewijs |
| Zwakke overleveringen (namen/details) | 7 | afgekeurd door de geleerden |
De kernboodschap: wat de duivel doetdaarover hebben wij 8 sahieh-hadiths. Wat hij is: daarover is de Koran duidelijk (djinn, 18:50) en zwijgt de sahieh-soennah. De bewering “hij was een engel” rust uitsluitend op zwakke athaar en Israëlitische verhalen, waarvan geen enkele de toets doorstaat, terwijl de enige sahieh-athar (al-Hasan) juist het tegenovergestelde zegt.